World Cup 2026 một lần nữa chứng kiến quyền lực tuyệt đối của những ông lớn, khi 4 đội mạnh nhất bảng xếp hạng FIFA cũng chính là 4 cái tên góp mặt ở bán kết. Trong một giải đấu vốn nổi tiếng với những câu chuyện cổ tích, điều nghịch lý là chiếc cúp vàng vẫn gần như luôn thuộc về những gương mặt quen thuộc.

Những đội tuyển "ngựa ô" như Na Uy đã gây được ấn tượng, song để vô địch World Cup thì còn rất xa

Cho đến trước World Cup 2026, bóng đá thế giới đã chứng kiến 22 kỳ World Cup nhưng mới chỉ có 8 quốc gia từng bước lên đỉnh thế giới và chỉ 13 đội tuyển từng góp mặt trong trận chung kết. Tất cả đều đến từ châu Âu hoặc Nam Mỹ. Ngoài hai lục địa ấy, chỉ có ba đội tuyển từng lọt vào bán kết là Mỹ năm 1930, Hàn Quốc năm 2002 và Morocco năm 2022.

Vì thế, việc Pháp, Tây Ban Nha, Anh và Argentina cùng hiện diện ở vòng 4 đội mạnh nhất không phải là một bất ngờ. Có chăng, điều đáng ngạc nhiên là phải đến tận năm 2026, World Cup mới lần đầu chứng kiến 4 đội đứng đầu bảng xếp hạng FIFA cùng góp mặt ở bán kết. Giải đấu lớn nhất hành tinh vẫn luôn là sân chơi của những kẻ có truyền thống, chiều sâu và quyền lực bóng đá lâu đời nhất.

Những đế chế được xây dựng trong cả thế kỷ

Một trong những lợi thế lớn nhất của các cường quốc bóng đá nằm ở thứ thường được gọi là "DNA chiến thắng". Argentina, Pháp, Đức, Brazil hay Tây Ban Nha đã xây dựng hệ thống đào tạo, giải quốc nội và triết lý bóng đá xuyên suốt hơn một thế kỷ. Nhiều thế hệ HLV nối tiếp nhau truyền lại những giá trị chiến thuật và văn hóa chiến thắng cho các thế hệ kế tiếp. Những cầu thủ trưởng thành trong môi trường đó gần như được lập trình để thi đấu dưới áp lực lớn nhất.

Trong khi đó, nhiều đội tuyển châu Á hay châu Phi chỉ mới đầu tư mạnh vào bóng đá trong khoảng hai hoặc ba thập kỷ gần đây. Khoảng cách này không chỉ thể hiện ở kỹ thuật hay chiến thuật mà còn ở kinh nghiệm xử lý những trận đấu sinh tử. Một đội tuyển quốc gia chỉ tập trung vài tuần mỗi năm, còn phần lớn sự phát triển của cầu thủ diễn ra tại CLB. Khi những ngôi sao của Pháp, Anh hay Tây Ban Nha mỗi tuần đều đá Champions League, sự khác biệt về môi trường phát triển ngày càng bị kéo giãn.

World Cup không chỉ cần 11 cầu thủ giỏi

Ở World Cup hiện đại, đội hình xuất phát chỉ còn quyết định một nửa trận đấu. Năm quyền thay người đã biến băng ghế dự bị trở thành vũ khí chiến thuật quan trọng bậc nhất. Đây cũng chính là nơi khoảng cách giữa các cường quốc và những đội "ngựa ô" lộ rõ nhất.

Khi Tây Ban Nha cần tạo đột biến, họ tung Mikel Merino vào sân và tiền vệ này lập tức ghi bàn trước cả Bồ Đào Nha lẫn Bỉ. Trong khi đó, Na Uy khi cần tìm bàn gỡ lại phải thay Erling Haaland bằng Jorgen Strand Larsen. Chất lượng giữa cầu thủ đá chính và dự bị của các đội lớn gần như không khác biệt, trong khi nhiều đội tuyển nhỏ bắt đầu suy yếu đáng kể từ cầu thủ thứ 12 trở đi.

Điều này càng trở nên rõ ràng hơn khi giải đấu bước vào hiệp phụ. Anh gần như bị Na Uy áp đảo trong 90 phút song lại kiểm soát hoàn toàn thời gian đá thêm giờ nhờ dàn cầu thủ dự bị vượt trội. Trong kỷ nguyên 5 quyền thay người, chiều sâu đội hình gần như trở thành yếu tố bắt buộc nếu muốn vô địch World Cup.

Những trường hợp như Merino cho thấy các ứng viên vô địch World Cup sở hữu chiều sâu đội hình cực khủng

Kinh nghiệm cũng là một loại tài năng

Có một yếu tố rất khó đo đếm bằng thống kê, nhưng lại ảnh hưởng trực tiếp tới kết quả trận đấu: sự quen thuộc với áp lực. Với những đội tuyển như Pháp, Argentina hay Anh, các trận bán kết và chung kết gần như đã trở thành điều bình thường. Phần lớn cầu thủ của họ thường xuyên góp mặt ở bán kết Champions League, chung kết EURO hoặc Copa America.

Ngược lại, với nhiều đội bóng nhỏ, đây có thể là trận đấu lớn nhất lịch sử của cả một thế hệ hoặc thậm chí cả nền bóng đá. Trọng lượng tâm lý của những trận cầu như vậy đôi khi khiến các cầu thủ đánh mất sự tự nhiên vốn có. Chỉ một sai lầm nhỏ cũng đủ khiến mọi thứ sụp đổ.

HLV Thomas Tuchel từng nói sau chiến thắng trước Na Uy rằng tuyển Anh không thiếu bản lĩnh mà ngược lại, chính bản lĩnh đã giúp họ vượt qua thời khắc khó khăn. Điều còn thiếu chỉ là chất lượng chuyên môn. Dù vậy, bản lĩnh ấy cũng chính là thứ được tích lũy qua hàng chục năm chinh chiến ở những sân khấu lớn nhất.

Xác suất thống kê luôn chống lại những đội gây bất ngờ

Một trong những lý do đơn giản nhất nhưng thường bị bỏ qua chính là xác suất. Ở một trận đấu cụ thể, bất kỳ đội tuyển nào cũng có thể đánh bại bất kỳ đối thủ nào. Saudi Arabia từng thắng Argentina năm 2022, còn Cape Verde cầm hòa Tây Ban Nha tại World Cup 2026.

Tuy nhiên, vô địch World Cup không chỉ cần một cú sốc. Một đội bóng phải tạo ra 4 hoặc 5 cú sốc liên tiếp trước những đối thủ ngày càng mạnh hơn. Nếu giả sử một đội "ngựa ô" có khoảng 40% cơ hội đánh bại một đội hạt giống ở mỗi vòng đấu, khả năng họ thắng liên tiếp 4 trận chỉ còn khoảng 2,5%.

Đó là lý do vì sao những bất ngờ thường dừng lại ở tứ kết hoặc bán kết. Paraguay loại Đức nhưng sau đó phải gặp Pháp. Năm 2022, Morocco đánh bại Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha nhưng cuối cùng vẫn dừng bước trước Pháp. World Cup không thưởng cho những cú đấm đơn lẻ, mà đòi hỏi khả năng tung ra nhiều cú đấm liên tiếp trong suốt một tháng.

Morocco có thể tạo bất ngờ ở 1 đến 2 trận, song rất khó để gây sốc trong suốt vòng knock-out

Bức tường đang xuất hiện những vết nứt đầu tiên

Dù khoảng cách vẫn còn rất lớn, cánh cửa dành cho những đội ngoài nhóm quyền lực đang dần mở ra. Croatia vào chung kết năm 2018 rồi tiếp tục góp mặt ở bán kết năm 2022. Morocco trở thành đại diện châu Phi đầu tiên vào bán kết World Cup. Tại giải năm nay, Cape Verde, Na Uy hay Ecuador đều để lại dấu ấn mạnh mẽ.

Điểm chung của những đội bóng này là họ không còn phát triển bóng đá theo mô hình biệt lập. Các cầu thủ của Morocco trưởng thành ở những học viện hàng đầu châu Âu, còn Na Uy đầu tư bài bản vào hệ thống đào tạo và triết lý chơi bóng thống nhất từ đội trẻ tới đội tuyển quốc gia.

World Cup 48 đội cũng sẽ tạo thêm nhiều cơ hội cho những nền bóng đá mới nổi tích lũy kinh nghiệm ở sân chơi lớn nhất hành tinh. Những câu chuyện như Cape Verde chính là thứ giúp các quốc gia tin rằng họ thuộc về sân khấu này. Bức tường ngăn cách các ông lớn với phần còn lại vẫn còn đó, song ít nhất ngày càng có nhiều người đủ sức gõ vào nó mạnh hơn trước.